Estonia thắng Phần Lan 3-2 tại Tampere: chủ nhà lỡ quyền chia ngôi đầu bảng C

Trước khi bóng bay lên

Trước khi tiếng còi khai cuộc vang lên ở Nokia Arena, một cô gái trẻ bước ra giữa sàn đấu, hai tay ghì micro, và hát quốc ca Phần Lan. Cô là Olivia Kunnari, cháu của huấn luyện viên trưởng Olli Kunnari. Chín nghìn tám trăm mười ba người trong nhà thi đấu đứng dậy.

Ở Đà Nẵng lúc ấy là gần hai giờ sáng. Tôi ngồi một mình trong phòng, nghe tiếng hát vọng qua một đường truyền mờ, và nghĩ đến một điều rất nhỏ: trong một giải đấu hai mươi bốn đội, người ta chỉ nhớ ai ghi điểm cuối cùng. Rất ít người nhớ ai đã hát trước khi bóng bay lên.

Cũng trong nhà thi đấu ấy có một người đàn ông bước vào trận thứ một trăm của mình cho đội tuyển quốc gia. Joonas Jokela. Một trăm lần khoác áo đội tuyển là một khối lượng mà chỉ người trong nghề mới hiểu hết: mười mấy năm dậy tập từ tinh mơ, mười mấy năm ăn cơm tập thể, mười mấy năm ngồi xe buýt đêm từ sân bay về nhà sau mỗi chuyến đi xa.

Rồi bóng bay lên. Gần ba giờ sau, Estonia thắng 3-2.

Người ta thắp đèn sân vận động để xem bóng đá, còn tôi thắp đèn để nhìn góc khuất.

Bảng C đã được định đoạt trước khi bóng lăn

Bỉ đá trận sớm cùng ngày và thắng Serbia 3-0, với các set 25-19, 25-21, 25-16. Kết quả ấy đưa Bỉ lên 13 điểm và khóa chặt ngôi nhất bảng C. Khi Phần Lan và Estonia bước ra sàn Nokia Arena, giải đấu đã biết ai đứng đầu bảng.

Điều đó khiến trận đấu ở Tampere mang hai lớp nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Với Phần Lan, đây là cơ hội cuối để ít nhất chia sẻ ngôi đầu. Theo cách tính điểm vòng bảng của CEV, đội thắng 3-0 hoặc 3-1 nhận 3 điểm, thắng 3-2 nhận 2 điểm, thua 2-3 nhận 1 điểm. Phần Lan bước vào trận với 10 điểm. Muốn chạm mốc 13 của Bỉ, họ buộc phải thắng 3-0 hoặc 3-1. Một chiến thắng 3-2 cũng chỉ đưa họ lên 12.

Đây là chi tiết mà rất ít khán giả để ý khi xem trực tiếp: khoảnh khắc Estonia thắng set thứ tư, ngôi đầu bảng C đã chính thức rời khỏi Tampere — trước cả khi tie-break bắt đầu. Set thứ năm vì thế không còn là trận chiến giành ngôi đầu. Nó là một trận chiến khác, nhỏ hơn trên bảng xếp hạng nhưng lớn hơn rất nhiều trong lòng người.

Với Estonia, ý nghĩa đảo ngược hoàn toàn. Đội bóng vùng Baltic bước vào lượt cuối với 3 điểm, đã hết cửa đi tiếp. Vài ngày trước, họ vừa có chiến thắng đầu tiên của giải — thắng Hà Lan 3-1 với các set 27-25, 25-22, 18-25, 25-23. Trong set thứ tư của trận đó, ở thời điểm 22-22, Timo Andre Lohmus giao bóng ăn điểm hai lần liên tiếp và định đoạt trận đấu. Estonia tới Tampere với tư cách một đội không còn mục tiêu nào ngoài chính mình.

Hai mươi bốn đội. Vòng bảng khép lại. Vòng 1/8 bắt đầu từ cuối tuần này tại Sofia và Turin. Phần Lan gặp Hy Lạp, Bỉ gặp Czechia, cả hai diễn ra ngày 20 và 21 tháng 9 tại Turin. Ba Lan gặp Latvia, Đức gặp Bulgaria ngày 19 tháng 9 tại Sofia; Ukraine gặp Romania và Pháp gặp Bồ Đào Nha tiếp theo tại đó ngày 20 tháng 9. Slovenia gặp Serbia ở Turin ngày 21 tháng 9, Ý gặp Đan Mạch cùng cuối tuần ấy. Bán kết và các trận tranh huy chương sẽ diễn ra tại Milan.

Năm set, năm bài toán chiến thuật khác nhau

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi và việc xem lại băng ghi hình trận này nhiều lần trong hai đêm, tôi cho rằng đây không phải một trận đấu mà là năm trận đấu xếp liền nhau, mỗi trận có một logic riêng.

Set mở màn thuộc về Phần Lan 25-22. Hai anh em nhà Marttila cùng Joonas Jokela liên tục tìm được khoảng trống trước hàng phòng ngự Estonia. Cái đáng chú ý nằm ở chỗ Phần Lan không tấn công bằng những đường bóng quá mạnh. Họ tấn công bằng những quả bóng đặt đúng vào vùng giao thoa giữa phụ công và hậu vệ biên của Estonia — vùng mà chắn bóng phải chọn giữa hai việc cùng lúc, và khi phải chọn, người ta thường chọn sai. Estonia thua set này vì chắn bóng của họ đọc tay chuyền hai thay vì đọc vai người đập.

Sang set hai, Estonia trả lời 25-21. Lohmus mở khoảng cách lên 16-11 và đội khách giữ được đến hết set. Trong bóng chuyền, khoảng cách năm điểm ở mốc 16-11 gần như tương đương một bản án trong một set đấu tới 25 điểm — muốn lật lại, đội bị dẫn phải ghi liên tiếp bốn điểm trong khoảng hai mươi lần bóng cuối, với tỷ lệ thành công thực tế rất thấp. Set hai không được định đoạt bằng sức tấn công của Estonia, mà bằng việc họ kéo dài được thời gian bóng sống. Những pha bọc lót, những lần cứu bóng ở zone 6, những quả bóng cao đẩy ra biên thay vì đập thẳng vào tường chắn — Estonia chấp nhận đánh xấu hơn để đánh dài hơn.

Set ba là set hay nhất trận. Estonia thắng 25-22, nhưng trước đó Luka Marttila giao bóng ăn điểm ba lần liên tiếp, gỡ hòa 19-19, và cả Nokia Arena như bốc lên. Đây là khoảnh khắc đẹp nhất mà khán giả Phần Lan mang về nhà: một cầu thủ trẻ nhận trách nhiệm giao bóng ở điểm số mà ai cũng hiểu một sai lầm là hết. Nhưng Estonia không sụp. Họ không đổi chiến thuật giao bóng, không gọi hội ý vội — họ đổi vị trí xuất phát của chắn bóng. Và ở điểm 22-20, Timo Andre Lohmus có một pha chắn bóng quyết định. Một pha chắn bóng ở thời điểm 22-20 trong set ba đáng giá hơn mười điểm ghi được ở set một.

Set bốn thuộc về Phần Lan 25-20, và dấu ấn nằm trên băng ghế dự bị. Niko Suihkonen vào thay Nooa Marttila và ghi bảy điểm. Con số ấy tự nó đã là một câu chuyện. Nhưng điều quan trọng hơn là hệ quả chiến thuật: khi Nooa Marttila rời sân, cặp anh em Marttila tan ra, và Phần Lan chuyển từ một hàng tấn công phân tán sang một hàng tấn công tập trung hơn. Estonia mất khoảng nửa set để đọc lại sơ đồ mới. Trong bóng chuyền đỉnh cao, thay người không chỉ là thay một cá nhân — nó là đổi cả một bảng chữ cái mà hàng chắn đối phương đang dùng để đọc trận đấu. Khi Phần Lan gỡ hòa 2-2, cả nhà thi đấu tin vào điều kỳ diệu. Nhưng chính sự hưng phấn ấy lại là con dao hai lưỡi.

Set năm, Estonia thắng 15-11. Trong bóng chuyền, người ta vẫn gọi tie-break là canh bạc. Kết quả thực tế của trận này cho thấy cách nói đó lười biếng. Tie-break là một set đấu ngắn, nơi bóng nào cũng nặng gấp đôi bình thường, nơi một điểm thua ở 3-3 có thể để lại vết trong đầu đến tận điểm 10. Estonia giành set này với biên độ bốn điểm — với một set chỉ dài 15 điểm, khoảng cách ấy thuộc loại thoải mái. Đội khách ghi điểm bằng những gì họ đã làm suốt cả trận: giao bóng đều, đỡ bước một chắc, và chờ đối phương tự mắc lỗi trong tình huống bóng đóng.

Phần Lan phản ứng bằng sự cứng nhắc. Khi bị dẫn ở tie-break, họ tăng lực giao bóng — hợp lý về mặt cảm xúc, nhưng tỷ lệ hỏng giao bóng của họ nhảy vọt, và mỗi quả hỏng ở set năm là một điểm tặng không cho đối thủ, không có cơ hội đòi lại. Điều mà Estonia làm tốt hơn ở tie-break, xét cho cùng, không nằm ở tay đập. Nó nằm ở sự bình tĩnh đánh đổi: họ chấp nhận giao bóng an toàn hơn để giữ cấu trúc đội hình khi bóng quay lại.

Hai hãng tin, hai người ghi điểm cao nhất

Có một chi tiết trong bản tin trận đấu mà tôi muốn dừng lại, vì nó nói về nghề hơn là về bóng chuyền.

Theo volleytimes.com, Timo Andre Lohmus kết thúc trận với 24 điểm và Teppan thêm 16 điểm. Theo WorldofVolley, con số đảo ngược: Teppan được ghi 24 điểm, Lohmus 16 điểm.

Hai nguồn uy tín, hai người ghi điểm cao nhất khác nhau cho cùng một trận đấu.

Đây không phải chuyện hiếm. Khác biệt thường đến từ việc một hãng tính cả điểm chắn bóng và điểm giao bóng ăn trực tiếp vào cột tổng, hãng kia thì không, hoặc từ việc họ dùng hai bảng điểm khác nhau ở hai khu vực báo chí. Nhưng nó nhắc tôi nhớ về một điều tôi luôn tự dặn mình trong suốt mấy chục năm làm nghề: khi chưa cầm được bảng điểm chính thức của ban tổ chức, người viết chỉ nên nói mình thấy gì, chứ không nên nói đã biết ai hay nhất.

Trong trận này, điều mắt tôi ghi được rõ nhất lại không có trong bất kỳ cột điểm nào: Lohmus là người chắn bóng ở điểm 22-20 set ba. Đó là chi tiết đáng tin hơn cả hai bảng thống kê kia cộng lại.

Bảng xếp hạng chung cuộc bảng C, theo volleytimes.com: Bỉ 13 điểm, Phần Lan 11, Serbia 7, Đan Mạch 7, Estonia 5 và Hà Lan 2.

Sau trận, Lohmus nói đội ông rất muốn thắng một lần nữa trước đám đông, và đã dồn hết những gì mình có. Đội trưởng Phần Lan Antti Ronkainen nói Estonia chơi tốt và muốn set thứ năm, rằng Phần Lan đã chiến đấu đến cùng, và giờ toàn đội hướng sang đối thủ tiếp theo. Tôi để nguyên hai câu nói đó, không thêm bớt. Chúng mộc mạc, và đúng.

Điều mà bảng xếp hạng không đo được

Giờ tới phần tôi nghĩ khác số đông.

Cách kể chuyện dễ nhất cho trận này là: đội chủ nhà thua vì một khoảnh khắc, và một đội đã hết cửa đi tiếp gây sốc. Tôi không tin vào cả hai vế.

Phần Lan thua ở set thứ năm là chuyện của một cầu thủ giao bóng hỏng ở thời điểm tồi. Nhưng cái giá thật của trận thua lại không nằm ở set thứ năm. Nó nằm ở set thứ nhất và set thứ tư — hai set mà Phần Lan thắng. Nghe nghịch lý, nhưng hãy nhìn lại: trong cả hai set ấy, Phần Lan đánh bóng nhanh, dùng nhiều phương án, rồi khi thắng họ chùng nhịp. Estonia không có gì để mất nên không chùng. Một đội đang ở thế phải thắng mất nhịp sau mỗi set thắng; một đội hết mục tiêu giữ nguyên nhịp suốt ba giờ. Đây là cái chênh lệch lớn nhất của buổi tối ở Tampere, và nó không xuất hiện ở bất kỳ bảng thống kê nào.

Vế thứ hai: Estonia gây sốc. Thật sao? Đội bóng này vừa thắng Hà Lan 3-1 vài ngày trước, trong một trận mà họ đã chơi đúng cách — giao bóng đều, phòng ngự dai. Một đội chơi đúng cách hai lần trong một tuần không phải là một đội gây sốc. Đó là một đội đã tìm được cách chơi của mình, chỉ là tìm hơi muộn.

Và đây là điều tôi muốn nói thêm về Phần Lan, bởi vì tôi viết về một đội thua.

Một đội tuyển quốc gia đá trận cuối vòng bảng trên sân nhà, có chín nghìn tám trăm mười ba người hát cùng mình, có một cầu thủ bước vào trận thứ một trăm trong màu áo đội tuyển, có cháu gái huấn luyện viên trưởng hát quốc ca — đội ấy đang sống trong một buổi lễ. Estonia bước vào cùng nhà thi đấu ấy để làm việc. Đám đông không làm đội chủ nhà yếu đi. Đám đông làm trận đấu trở thành một sự kiện cảm xúc, và ở set thứ năm, cảm xúc không ghi được điểm nào. Không nên đọc trận này như một bản cáo trạng về bản lĩnh Phần Lan. Nên đọc nó như một lời nhắc: khi đèn sáng lên, người hát quốc ca và người chắn bóng ở điểm 22-20 sống trong cùng một nhà thi đấu nhưng ở hai thế giới khác nhau.

Phần Lan vẫn vào vòng 1/8. Họ gặp Hy Lạp ở Turin. Bỉ, đội nhất bảng, gặp Czechia cũng ở Turin. Cái giá của một set đấu thứ năm không nằm ở tấm bảng xếp hạng ai cũng đọc được — nó nằm ở lịch thi đấu, ở số giờ nghỉ, ở việc ai phải chơi trước và ai được ngồi xem người khác chơi trước.

Điều còn lại sau tiếng còi

Đêm ấy ở Đà Nẵng, tôi tắt đường truyền khi trời đã hửng. Tôi ngồi lại thêm một lúc với một suy nghĩ không chịu rời đi.

Trong một giải đấu diễn ra ở Sofia, Turin và Milan, có một cô gái hát quốc ca ở Tampere. Có một người đàn ông chơi trận thứ một trăm cho đất nước mình và rời sân với thất bại. Có một đội bóng 5 điểm đứng thứ năm bảng C và không đi tiếp, nhưng đã thắng trận cuối cùng của mình trước chín nghìn người. Đứng giữa đường chạy và khán đài đủ lâu, tôi biết một kỷ lục không thuộc về một mình.

Trận đấu kết thúc, nhưng khán đài vẫn vang trong tôi như một không gian riêng.

Ngày 20 và 21 tháng 9, ở Turin, Phần Lan gặp Hy Lạp. Và câu hỏi tôi mang theo suốt tuần này không phải là Phần Lan có thắng hay không. Câu hỏi là: khi Jokela bước vào trận thứ một trăm lẻ một, trong đầu anh ấy sẽ có mặt của đội Estonia hay chỉ có mặt của chính mình?